UM Czeladź

| dodane: 29.10.2009 g.16:20 | drukuj

Czeladzkie cmentarze

Zapraszamy do odwiedzenia cmentarzy w Czeladzi. Będzie to wędrówka która pokaże obiekty cmentarne o wartościach historycznych, zabytkowych, często omijanych, zapomnianych i zaniedbanych .



Cmentarz parafialny parafii p. w. Św. Stanisława B. M. w Czeladzi

Brak jest jakichkolwiek materiałów źródłowych dotyczących powstania kościoła i cmentarza wokół niego. Pierwszy cmentarz założono prawdopodobnie wokół drewnianego kościoła, który powstał w XIII w. Kościół murowany, wzniesiony w XVI w. przetrwał wraz z cmentarzem do początków XX w. W momencie rozpoczęcia budowy nowego, neoromańskiego kościoła, zlikwidowano cmentarz. Zmarłych grzebano odtąd na cmentarzu przy ul. Nowopogońskiej. Cmentarz ten powstał prawdopodobnie w II połowie XVIII w. Brak dokumentów źródłowych nie pozwala na prześledzenie zarówno rozwoju przestrzennego cmentarza jak również określenie daty jego powstania. Najstarsze bowiem zachowane na cmentarzu obiekty pochodzą z II połowy XIX w. , a zachowane księgi parafialne zmarłych prowadzone są od stycznia 1826 r.
Cmentarz otoczony murem ma kształt trapezu i zajmuje powierzchnię 3,24 ha. Brama główna usytuowana jest od strony ul. Nowopogońskiej. Dodatkowe wejście na cmentarz zlokalizowane jest od strony zachodniej przy budynku gospodarczym cmentarza. Dodatkowo w ostatni m czasie wykonano bramę od strony wschodniej cmentarza. Od centralnie zlokalizowanej bramy głównej w kierunku północnym poprowadzona jest betonowa aleja główna przechodząca następnie w betonowe schody. Zamknięcie alei stanowi drewniany krzyż z figurą Chrystusa. Równolegle do alei głównej przebiegają dwie aleje boczne. Aleje te przecięte są trzema alejami poprzecznymi. Brak jest regularnego, planowanego układu pomników nagrobnych.

Na cmentarzu występują obiekty o zróżnicowanej formie architektonicznej : grobowce, płyty nagrobne, nagrobki wolno stojące, krzyże nagrobne. Najstarsze obiekty cmentarza znajdują się w kwaterach położonych w północnej części cmentarza. Wśród tych obiektów przeważa typ nagrobka wolno- stojącego z figuralnym przedstawieniem postaci Chrystusa i Matki Boskiej, pochodzące z końca XIX w. oraz z lat 20-tych i 30-tych XX w. W grupie tej występują również obiekty w kształcie pionowych płyt o zróżnicowanych wielkościach płaszczyzn, zwieńczeniach i zdobieniach oraz w formie stylizowanych krzyży. Kilka z nich reprezentuje styl eklektyczny i secesyjny. Do najciekawszych obiektów spośród grobowców można zaliczyć monumentalny grobowiec kolumnowy o formie architektonicznej z 1931 oraz grobowiec rodziny Dziaczków z 1907 z monumentalnym Figuralnym przedstawieniem postaci Chrystusa. Najstarsze zachowane obiekty to :Grób rodziny Janotów z 1877 r. oraz grób rodziny Piechowiczów z 1888 r. Zachowane najstarsze obiekty o cechach zabytkowych znajdują się najczęściej w złym stanie technicznym i estetycznym. Spowodowane to jest najczęściej brakiem środków finansowych spadkobierców lub brak spadkobierców obiektów cmentarnych . Inskrypcje na obiektach występują wyłącznie w języku polskim. Na cmentarzu znajdują się również obiekty o znaczeniu historycznym oraz miejsca pochówku osób zasłużonych .

Cmentarz parafialny parafii Matki Boskiej Bolesnej w Czeladzi – Piaski

Cmentarz położony jest na uboczu miasta , w niewielkim zagłębieniu terenu , otoczony polami , ogródkami działkowymi oraz niewielką ilością zabudowań. Założono go w 1936 r. Jego powstanie łączy się z erygowaniem 24 stycznia 1937 roku parafii Piaski przez biskupa częstochowskiego Teodora Kubina wydzielając ją tym samym z parafii Czeladź . Formalne utworzenie parafii poprzedziło założenie cmentarza parafialnego na Piaskach przy ul. Szybikowej . Cmentarz powstał na terenie należącym do Towarzystwa Francusko – Belgijskiego .

Cmentarz założono na planie prostokąta o ściętym trójkątnie boku od strony południowej zajmuje powierzchnię 1,84 ha . O d strony ul. Szybikowej prowadzą na teren cmentarza dwie bramy od których biegną wysadzane drzewami aleje wzdłuż cmentarza . Aleje te połączone są alejami poprzecznymi. Na skrzyżowaniu alei głównych i poprzecznych zlokalizowane dwa stalowe krzyże cmentarne . Część zachodnia po powiększeniu cmentarza jest w obecnej chwili niezagospodarowana . Ogrodzenie terenu cmentarza stanowią płyty betonowe w górnej części ażurowe.

Nagrobki na cmentarzu są stosunkowo późne . Powstały one po założeniu cmentarza w 1936 roku . Wyjątek stanowi jedyny zachowany nagrobek pochodzący z 1930 roku przedstawiający pełnoplastyczną figurę anioła . Charakterystyczne dla tej nekropolii są grobowce z dostępem do komory grobowej przysłonięte poziomą prostokątną płytą nagrobną na której ustawiony jest nagrobek .

Najciekawsze nagrobki to :
Eulalii Siemieniec z 1968 roku z wcześniejszą figurą anioła z 1930 roku ;
Czesława Kamieńskiego z 1943 roku z rzeźbą kobiety;
Mieczysława Miodka z 1938 roku z krzyżem na postumencie z dekoracją w formie festonów;
Franciszka Górskiego z 1937 roku z krzyżem umieszczonym na postumencie z dekoracją w formie płaskorzeźby kwiatowej .

Cmentarz komunalny

Zlokalizowany jest w północnej części miasta, tuż przy granicy z Wojkowicami . Cmentarz założono w 1980 r . i obecnie zajmuje on obszar o powierzchni 5,89 ha o kształcie nieregularnego pięcioboku

Nekropolia wyposażona jest w dom pogrzebowy- spełniający również funkcję kaplicy cmentarnej oraz zaplecze gospodarcze. Brama wjazdowa i furtka zlokalizowane są od strony wschodniej , przy ul. Wojkowickiej. Teren cmentarza podzielono na trzy główne kwatery poprzez wytyczenie przebiegu alei głównych biegnących równolegle do granicy północnej i południowej cmentarza Aleje główne wysadzone są drzewami liściastymi oraz wydzielone od miejsc pochówku żywopłotami . Każda z kwater podzielona jest alejami poprzecznymi na pola pochówku.

W pobliżu domu pogrzebowego, przy alei głównej zlokalizowano dwa kolumbaria. Kolumbaria wykonano w formie wydłużonych ścian z niszami usytuowanymi w trzech poziomach, dostępnymi od zewnątrz. Nisze zamknięte są płytami nagrobnymi z inskrypcjami. Przeznaczone one są do pochówku zmarłych po kremacji w urnach.
(Kolumbaria wywodzą się z czasów starożytnego Rzymu. Były to wówczas budowle naziemne lub częściowo zagłębione z grobami w niszach ściennych. Występowały one w Rzymie na przełomie I – III w. w formie kolistej lub czworobocznej ). W części południowej cmentarza wydzielono miejsce pochówku zmarłych niemowląt i małych dzieci.

Kwaterę południową przeznaczono na miejsca pochówku w grobowcach z niszami wykonanymi w dwóch poziomach . Kwaterę środkową przeznaczono na pochówek w z wykonaniem pomnika nagrobnego . Kwaterę północną przeznaczono na wykonanie nagrobków skromniejszych . Na dzień dzisiejszy cmentarz jest wykorzystywany w około 50 %. Właścicielem cmentarza jest gmina Czeladź , a administratorem wyłonionym w drodze przetargu jest Zakład Robót Komunalnych Bud – Kom Sp. c. mająca siedzibę w Czeladzi przy ul. Wojkowickiej .

Cmentarz choleryczny przy ul. Strzeleckiej

Wielu mieszkańców Czeladzi, szczególnie tych młodszych nie wie, że przy ul. Strzeleckiej znajduje się teren który służył mieszkańcom Czeladzi do pochówku ofiar epidemii. Prawdopodobnie z budową nowego kościoła Św. Stanisława B. M. wiąże się powstanie nowego cmentarza parafialnego w 1905 roku. Cmentarz ten w intencji założycieli był prawdopodobnie od chwili powstania, przeznaczony do pochówku ofiar epidemii. Sugeruje to fakt istnienia drugiego cmentarza parafialnego przy ul. Nowopogońskiej założonego w 1750 roku i czynnego do chwili obecnej. Drugim faktem potwierdzającym tę hipotezę jest konieczność istnienia tego rodzaju nekropolii w mieście wielokrotnie dotykanym epidemiami tyfusu i cholery.

Największe epidemie cholery miały miejsce w latach 1831 , 1852 , 1855-1857 , 1867 i 1894 , a tyfusu w latach 1847 – 1849 , 1877 i 1901-1902 . Trzecim czynnikiem wskazującym na trafność hipotezy jest niewielka powierzchnia nekropolii wynosząca 0,148 ha . W 1914 roku wybuchła kolejna epidemia cholery której ofiary zostały pogrzebane na tym cmentarzu doprowadziła do jego zamknięcia. Cmentarz w tamtych czasach był umiejscowiony na terenie niezamieszkałym i założony na planie nieregularnego prostokąta. Obecnie teren byłego cmentarza cholerycznego jest ogrodzony i zamknięty stalową bramą. Cała powierzchnia porośnięta jest trawą , krzewami oraz drzewami . Obiekty sepulkralne nie zachowały się. W 1992 roku staraniem władz miasta, z cmentarza usunięto chaszcze, uporządkowano teren oraz wykonano nowe stalowe ogrodzenie z bramą.

Cmentarz żydowski

Żydzi wspominają zmarłych w rocznice śmierci, kiedy to zapalają specjalne świece i odmawiają specjalną modlitwę lub tradycyjny kadisz . W rocznice śmierci słynnych rabinów i cadyków umieszcza się na ich grobach karteczki z prośbami do Boga. Cmentarze żydowskie mają charakterystyczny wygląd . Stoją na nich kamienne płyty – macewy . Wielkim uczonym i cadykom budowano na cmentarzu ohele. Pamięć zmarłych Żydzi czczą poprzez zapalanie na grobach świeczek i kładzenie kamieni. W tradycji żydowskiej światło symbolizuje duszę , a kamienie to prawdopodobnie pradawny zwyczaj oznaczania grobów na pustyni. Groby krewnych odwiedza się w rocznice ich śmierci lub w rocznicę zburzenia Świątyni, która przypada na przełom lipca i sierpnia. Cmentarz jest dla Żydów miejscem świętym,a ich religia uznaje zasadę nienaruszalności zwłok .

Również na terenie Czeladzi znajduje się cmentarz żydowski .Znajduje się on przy ul. Będzińskiej w pobliżu granicy z miastem Będzin .Cmentarz powstał w 1916 roku po powstaniu gminy żydowskiej w Czeladzi. Nekropolię podzielono na kilka części, wytyczając kwatery dla mężczyzn, kobiet i dzieci . Wejście na teren cmentarza stanowi brama zlokalizowana od strony zachodniej . Zmarłych z gminy czeladzkiej chowano w przedniej części cmentarza , a zmarłych z gminy będzińskiej w tylnej . W latach trzydziestych XX w. powierzchnię nekropolii powiększono do wielkości 1,6 ha.

Podczas II wojny światowej na cmentarzu grzebano ofiary nazistowskich represji . Po wojnie odbywały się już tutaj nieliczne pogrzeby . Ostatni znany pochówek odbył się w 1948 roku. W okresie II wojny światowej cmentarz uległ dewastacji. Jednak największe zniszczeni notuje się w kolejnych latach . Wiele płyt zostało zniszczonych lub wykorzystanych na cele budowlane . W 1988 roku cmentarz został uporządkowany. Wykonano ogrodzenie , ustawiono i odrestaurowano przewrócone macewy . Do dziś na terenie cmentarza zachowało się około 3200 nagrobków ustawionych w 88 rzędach w części męskiej i w 91 rzędach w części żeńskiej . Na macewach znajdują się inskrypcje w językach : hebrajskim , jidisz , polskim , niemieckim i esperanto .


Ryszard Dobiega (Miejski Konserwator Zabytków w Czeladzi)